Rreth Nesh

  PËRSHKRIM I SHKURTËR HISTORIK I MYFTINISË SË RRETHIT PUKË

      Myftinia Pukë është një nder Myftinitë më të vjetra të Komunitetit Mysliman të Shqipërisë. Ajo ushtron veprimtarin e saj në rrethin e Pukës. Duke mos permendur perjudhen Osmane organizimin e pare zyrtarë Myftinia Pukë  e ka në vitin 1923 ku rrethi i Pukës përfaqsohej ne kuvendin e Komunitetit Mysliman të Shqipërisë nga Xhemal Naipi *. Ndërsa në vitin 1936 Myftinia Pukë  u pajis me vulë nga Komuniteti Mysliman i Shqiperisë.(Vulë e vjetër e Myftinisë Pukë ndodhet në Komunitetin Mysliman të Shqipërisë)

       Pas vitit 1850 e në vijim Myftinia Pukë mbulonte me sherbime fetare këto zona: Pukë, Fushë Arrëz, Qerret, Kabash, Meçe, Dedaj, Iballe, Kryezi, Micoj, Lajthizë, Rrape, Hadroj, Rrap, Flet, Lejthizë, Trun, Xathë, Flet, Blerim, Shumri, Dukagjin, Shikaj, Kalimash, Mengjull, Spaç, Pistë, Petkaj dhe fshatin Mollë.

Sipas arkivit shteterore në vitin 1923 në zonën e Pukës ka pasur rreth 17 imam të shpërndarë sipas ndarjes së Myftinisë Pukë. Në vitin 1923 Myftinia Pukë kishte këto zona mbulimi: Petkaj, Dukagjin, Mengjull, Spaç, Pistë, Kalimash, Shikaj, Mollë. Të gjitha këto tani janë pjesë e Myftinisë së Kukësit.

Mytinia funksionon sipas kësaj renditje

Myfti, Imam, Hafiz, Vaiz, Myezin , Anetar, Aktivistë/e, Administrator, Sekretar, Arkëtar etj.

_______________________________________________________

INFORMACION SHTESË

 Përhapja e besimit mysliman në rrethin e Pukës ndër vite (1523-1990)

Përgatitur nga: Gezim Kopani (Myftiu i Pukës)

                                                                              Abstrakt

Përhapja e fesë islame në rrethin e Pukës pas vitit 1523. Familjet fisnike të bajrakut të Kabashit bëhen mysliman duke u

Foto e bere tek varrezat e myslimaneve ne Rrype.

Foto e bere tek varrezat e myslimaneve ne Rrype.

ndjekur nga Puka,RrapjaKryeziu etj. Familja e njohur pukjane “Dizdarë” përqafojnë besimin mysliman duke dhënë kontribut të drejtëpërdrejtë në përhapjen e fesë islame në rrethin e Pukës. Pas shek. XVIInë fshatin Kabash feja islame u hap me shpejtësi të madhe. Sipas të dhënave, i pari që pranoi fenë islame në fshatin Kabash ishte Hadër Leka.Nopça shkruan se; Kabashi ka qenë i pari fis i Shqiperisë së Veriut që kaloi në Muhamedanizem. Pas vitit 1900 Kazaja e Pukës numeronte mbi 700 mysliman.

Simbas dokumentave osmane të shek.XVI dhe të historisë sonë princi Progon Dukagjini me1502 hyri në bisedime me qeveritaret osmane në Shkodër, ku u arrit marrëveshja.Progonit i njihej sundimi mbi Zadrimë. Pas vdekjes së tij, Zadrima do të ishte autonome, hasë e SulltanitProgoni do të njihte vaselitetin e Sulltanit. [1]

Më 1523 pasardhësi i tij u bë mysliman. Nga Sulltani mori graden e pashait, duke u shpallur Mustafa Pasha. Nën shembullin e tij, familje fisnike të KabashitPukës, të Pal Mziut e Boçë Mziut, pinjollë të tyre, përqafuan islamizmin dhe e përhapen në varësi të tyre e në popullin e thjeshtë me të cilet kishin lidhje fisnore e shoqërore. [2]
Dihet historikisht se në shek.XVI u formuan sanxhaqe më në krye sanxhakbeun me qellim që ta kontrollonin më mirë situaten politike në ShqipëriPukëIballe e Spasi u shpall  “Nahi” [3] të sanxhakut të Dukagjinit [4] me qender në Peje. Në krye të ketyre krahinave sundonin “zotni“, aga vendas. Agët e Pukës, Kryeziut e të Iballes e quajnë veten prej Kabashi.

Defteret apo regjistrat osmane të shek.XVI janë një pasqyre e gjendjes së popullatës së regjistruar më 1523,15711591, ku shënohen edhe simbas besimit që kanë. Në regjistrimet e para nuk shënohen familje myslimane. Megjithatë, me 1571 “timarli” [5] del një fare Sulejmani, i biri i Ilhanit.
Ilhani ishte rojtare në keshtjellen e Dukagjinit (Pukë), ndërsa Sulejman Ilhani kishte për shfrytezim (timare)Komanin e Dobranin. [6]
Pas 20 vjetes, 1591, na jepen dy breza emrat eDizdarëve të Pukës. Konkretish emri i Ali Mustafe Dizdari Mustafe Dizdari. Këto funksione në administraten osmane nuk janë në radhen e fshatrave të Qytezës së Re të Dukagjinit.
Sipas regjistrimit të vitit 1591 në nahijen e Pukëskishte 23 fshatra që kishin 355 zjarre (shtepi), 11familje kishin hyre në islam, ishin bërë myslimane. Prej këtyre 11 familjeve, tri ishin prej Qerretit të Eper, dy në Qerretin e Poshtem, një në Koman dy në Shenkolle (Delmace), një në Shinpal (Kabash), dy në Rrape, si dhe dy familje me nga një beqar. Por duhet të kemi parasysh faktin së këto të dhëna faktojne vetem ato familje të krishtera e myslimane me toke në ngarkim mbi bazen e së cilës u janë vënë detyrimet.

Varrez ne Kabas.Foto e vitit 1939

Gur varri në Kabash.Foto e vitit 1939

Në Kabash më 1637 kishte tri familje agajsh, gjithsej nga 24 familje. Nga këto 12 të besimit mysliman. Në fillim të shekullit XVII besimi mysliman kishte ecur shumë më shpejt se në fund të shekullit të XVI.[7]
Kryesorja në dokumentat osmane, si edhe të relatoreve të shek.XVII është fakti se familjet që hynin në besimin e ri mysliman nuk detyroheshin. Nuk del gjekundi perdorimi i dhunës. Kjo duket sidomos në ato familje, ku bashkëjetonin të krishtere e myslimanë pa asnjë problem. Në lidhje me këtë ja se si e shpjegon Frang Bardhi [8]: “Agai (Dizdari i kështjelles së Dukagjinit) ka tre vellezen të krishtere të martuem dhe një turk, që asht bamë ma vonë. Gruaja e age asht një e krishtere e urtë dhe e mirë.”[9]

Për rreth 40 vjet, fundin e shek.XVI dhe fillimin e shek.XVII pati një kalim të shumte nga besimi i krishterë në atë mysliman. Kjo faktohet nga relacionet e Ipeshkvit F.Bardhiqë shkruan: “Ky i mbrapshti (Magaroli), shqiptar prej qytetit të Prizrenit, sanxhakbeu i Dukagjinit, pasi ndërtoi qytetezen [10], shumë të krishtere i bani aso kohe turq, disa për friken disa me dhurata e disa për tituj. Sidomos në Pukë bani me shumë, kështu aga i siperthanun meqenëse mori premtimin se do ta banin age të asaj qytetëzeje, katolik (fisnik) tue qenë, u ba turk (mysliman) aso kohe.” [11]

Sipas traditës së përhapjes së besimit mysliman në Kabash, kemi që myslimani i parë të këtë qenë Hadër Leka[12]. Për arsye se u ba mysliman, edhe për arsye të revoltes se vëllaut Koka,Hadër Leka u largua për në Kosovë. Teksa po udhtonte për në Kosovë, vëllezërit i zun pritë Hadër Lekes pikërisht teksa po kalonte Uren e Vezirit mbi Dri. Ata shtin mbi te, dhe Hadri ra i vdekur. Fisi i Kabashit e priti keq këtë vrasje. U mblodh kuvendi dhe u la fajtor Kokën duke argumentuar: “Nuk virtet vëllai pse ndrron fenë.
Ndersa Nopça shkruan: “Kabashi ka qenë i pari fis i Shqipërisë së Veriut që kaloi në Muhamedanizem.” Përhapjen e besimit mysliman në rrethin  e Pukës e faktojnë edhe varrezat mbi 300  vjeçare. Kemi varreza të vjetra në fshatin Kabash,Grykë Hadroj,Rryp (Rrape), KryeziFlet.[13]
Gjatë shek.XVI dhe pse vitit 1900  Bajraku i Pukës numeronte 700 mysliman. Ne kazanë e Pukës – e quajtur edhe Dukagjin bëjnë pjesë kater fise: Kabashi,Dukagjini, Thaçi e Mali i Zi. Në vitin 1900 kemi 6.300 banore mysliman dhe 10.000katolik. Mirëpo pas një viti kemi shifra krejt të tjera, të cilat e përmbysin këtë situate. Pra,

Xhamia e fshatit Kabash. Viti 1960

Xhamia e fshatit Kabash. Viti 1960

më 1901 kemi 6.130 banorë mysliman dhe 4.300 katolik [14]. Fisi i Kabashit ndahet në dy bajraqe a). Puka, b). Kabashi (Qelza). Bajraku i Pukës në vitin 1900 kishte 940banorë mysliman dhe po aq katolik, pra 50% me 50%, ndërsa në vitin 1916 shifra e banorëve mysliman u rrit me 52%.[15]. Po ashtu edhe Kabashi ka qënë një fis i përzier në mënyrë të barabarte. [16]
Në vitin 1923 Myftinia e rrethit Pukë përfaqsohet zyrtarisht me një delegatë që mori pjesë në Kongresin e 24 shkurtit të vitit 1923. Puka perfaqsohej nga Xhemal Naipi.[17]
Pasqyra mbi gjendjen e popullsisë myslimane në fillim të viteteve 1990 në qytetin ePukës është 70% mysliman.[18] Fshati kishte 40% myslimane. Konkretisht dy qytet kishin 6077 banorë, fshati kishte 44209 banorë. Nga kjo kemi: Qytetit kishte 2734mysliman ndërsa fshati kishte 17604 mysliman.[19]

Shenim: Ky material është publikuar për herë të parë në revisten shkencore të Komunitetit Mysliman të Shqipërisë “Zani i Nalt, nr.7, viti 2014

[1] Prof.Xhemal Meçi “Kabashi që në lashtësi 2”
[2] Prof.Xhemal Meçi “Kabashi që në lashtësi 2”
[3] Nahi: Zonë, rreth.
[4] Dukagjin: Qyteza e Pukës.
[5] Tirmali: Pronë në fshrytezim, të dhëna me dekret.
[6] Dobra: Fshat krahas Komanit.
[7] Prof.Xhemal Meçi “Kabashi që në lashtesi 2”, fq.93
[8] Frang Bardhi: Lindi në Kallmet të Zadrimes më 1606. Më von u bë prift. Në vitin 1653 ai u emërua Ipeshkv i Dioqezës së Sapës.
[9] Xhemal Meçi “Kabashi që në lashtësi 2”, fq.94
[10] Rindërtimi i qytezës u bë më 1608.
[11] Xhemal Meçi “Kabashi që në lashtësi 2”, fq.95.
[12] Vëllai i katër i vëllezerve të fisit.
[13] Shënimet e Gëzim Kopani, viti 2006.
[14] Baldaci, Studime, fq.100,101. Po aty.
[15] Seiner, fq.109, Po aty.
[16] Ali Basha, “Nëpër gjurmet e Islamit”, fq.504,505.
[17] Ali Basha, “Islami në Shqipëri gjatë shekujve” fq.127
[18] Perfshihen dy qytetet.
[19] Ali Basha, “Islami në Shqipëri gjatë  shekujve” fq.216